Kayıt dışı istihdamın önlenmesi amacıyla Sosyal Güvenlik Kurumunun (SGK) kendi denetim elemanlarının yaptığı denetimler dışında diğer kamu kurumlarının denetim elemanlarının denetimleri sırasında sigortasız çalıştığı tespit edilen her bir kişi için asgari ücretin iki katı tutarında para cezası uygulanıyor. Ayrıca işçinin de sigorta tescili yapılıyor.
Bunların dışında ayrıca denetim elemanı olmayan kamu görevlilerinin raporlarına dayanarak kayıt dışı istihdamla mücadele ediliyor. Konuyla ilgili genelgenin eski halinde, kamu idarelerinden alınan bilgi ve belgelerde ya da kamu idarelerinin denetim elemanları dışında kalan polis jandarma gibi kolluk kuvvetleri, zabıta, doktor, veteriner, mühendis gibi memurlarınca düzenlenen ve işçinin sigortasız çalıştığı tespit edilen tutanağın düzenlendiği tarih itibarıyla işçiye prim günü veriliyordu. İşçinin fiilen çalıştığına ilişkin aynı ayda ya da takip eden aylarda aynı iş yerinden birden fazla bilgi ve belgenin SGK’ya verilmesi halinde, işveren tarafından aksi belgelendirilmediği sürece işçinin “kesintisiz çalıştığı” kabul edilerek işlem yapılıyordu.
SGK, ilgili genelgenin yukarıda özetlediğim hükmünde değişikliğe gitti. Yeni düzenlemeye göre, yüze karşı tebliğ edilen trafik ceza tutanakları esas alınarak yapılan tespitler, tespite yarar bilgi ve belgeler Kayıt Dışı İstihdamla Mücadele – KADİM servislerince incelenecek.
Kamu idarelerinden alınan bilgi ve belgelerde, SGK’nın denetim ve kontrol ile görevli memurlarının yaptığı tespitler ile kamu idarelerinin denetim elemanları dışında kalan kolluk, zabıta, doktor, veteriner, mühendis gibi görevlilerce düzenlenen tutanaklarda işçinin sigortasız çalıştığının tespit edildiği her bir kayıt için, işçiye tutanağın düzenlendiği tarih itibarıyla 1 gün hizmet kazandırılacak. İşçinin aynı iş yerinde fiilen çalıştığına ilişkin birden fazla bilgi ve belgenin SGK’ya intikal etmesi halinde, en eski tarihli tespit işe giriş tarihi olarak değerlendirilecek. Aynı ay içindeki ve sonraki aylardaki tespit edilen her gün için bir gün hizmet kazandırılacak ve çalışma ilişkisi “kısmi süreli” çalışma olarak kabul edilecek.
Sigortalı çalışmaya dair tespit bulunmayan bir aydan sonra yapılan ilk tespit, yeni bir işe giriş olarak değerlendirilecek. Bu durumda önceki çalışma ilişkisi, hizmet kazandırılan son gün itibarıyla sona erdirilecek.
İlk ve son tespit arasındaki çalışmanın sürekli olduğu yönünde itiraz edilmesi halinde konu denetime sevk edilecek. İşçi itiraz edip hakkını aramazsa, sadece tutanak tutulan günlerde “kısmi süreli” çalışmış sayılacak.
İki genelge arasındaki temel fark bu noktada ortaya çıkıyor. Önceki genelgede aynı iş yerinde birden fazla kayıt dışı çalıştığı tespit edilen işçi, işveren aksini ispatlamadıkça iş yerinde kesintisiz çalışmış kabul ediliyordu. Yeni genelgede ise birden fazla tutanak tutulsa dahi, itiraz eden olmazsa kısmi çalışma sayılacak. Yani işçi aynı iş yerinde sadece tutanak tutulan günlerde çalışmış kabul edilecek.
Bu nedenle, trafik cezası başta olmak üzere, sigortasız çalıştığına dair hakkında rapor tutulan işçiler, o iş yerinde sürekli çalışıyorlarsa Sosyal Güvenlik Kurumuna bizzat başvurmalıdır. İşçilerin sigortasız da olsa işini kaybetme korkusuyla çalışırken şikâyette bulunamadığı bir gerçek. Dolayısıyla, işçilerin o iş yerinde sürekli çalıştıklarına dair diğer belgelerle birlikte bu tür tutanakları saklayıp sosyal güvenlik merkezlerine veya sosyal güvenlik il müdürlüklerine işten ayrıldıklarında başvuruda bulunması gerekir.
Sigortasız çalıştırılan kişilerin çalışmanın sona erdiği tarihten itibaren en geç 5 yıl içinde dava açma hakkı bulunuyor. Beş yıllık süreyi kaçıranlar, dava açma hakkını kaybederler. Bu nedenle SGK’ya başvuru da beş yıllık dava açma süresi içinde yapılmalıdır.
Genelgede, yapılan değişiklik örneklerle anlatıldı. Birinci örneğe göre, A kişisinin B iş yerinde Mart 2026’da 2, Nisan 2026’da 1, Mayıs 2026’da 2 ve Haziran 2026’da 1 farklı güne ilişkin tespiti bulunmaktadır. Bu durumda Mart 2026’daki ilk tespit tarihi itibarıyla sigortalı işe giriş bildirgesi düzenlenecek ve Mart 2026 için 2 gün hizmet kazandırılacak. Takip eden aylarda da tespit bulunduğundan yeni işe giriş bildirgesi düzenlenmeksizin nisan ayında 1, mayıs ayında 2 ve haziran ayında 1 gün hizmet kazandırılacak ve hizmet kazandırılan son gün itibarıyla işten çıkış bildirgesi düzenlenecek.
İkinci örneğe göre, C kişisinin D iş yerinde Mart 2026’da 2, Nisan 2026’da 1, Haziran 2026’da 2 ve Temmuz 2026’da 1 farklı güne ilişkin tespiti bulunmakta ve mayıs ayında ise tespiti bulunmamaktadır. Bu durumda mart ayındaki ilk tespit tarihi itibarıyla işe giriş bildirgesi düzenlenecek, mart ayı için 2 gün ve nisan ayı için 1 gün hizmet kazandırılacak ve hizmet kazandırılan son gün itibarıyla işten çıkış bildirgesi düzenlenecek. Mart ayında hizmet bulunmadığından haziran ayındaki ilk tespit tarihi itibarıyla yeni bir işe giriş bildirgesi düzenlenecek ve haziranda 2 gün, temmuz ayında ise 1 gün hizmet kazandırılacak ve hizmet kazandırılan son gün itibarıyla işten ayrılış bildirgesi düzenlenecek.
2025 yılında KADİM servisleri tarafından gerçekleştirilen denetimlerde çeşitli kamu kurumlarından gelen 2 milyon 82 bin evrak incelendi. Bu incelemelerde 334 bin 150 işçinin sigortasız çalıştırıldığı, 7.141 iş yerinin de kaçak olduğu belirlendi.
Sadece ticari araç trafik ceza tutanaklarının incelenmesi sonucu 3.659 iş yerinin kaçak olduğu ve 127 bin 394 işçinin sigortasız çalıştırıldığı ortaya çıktı.
